http://www.ghiasabadi.com/naqde_chartaqi.html

 خشکم زد از شیوه ی پاسخگویی دکتر غیاث آبادی! به راستی که جای تأسف است! مانندِ آبِ سردی بود بر باوری که در ذهن خود از ایشان داشتم!

و حال پاسخ من :

1-آقای غیاث آبادی نوشته اید که:
"... با اشتیاق زیادی آغاز به مطالعه این مقاله و نقد کوتاهی که در آن وجود داشت، کردم. اما بزودی آتش اشتیاقم فرو نشست و متوجه شدم که نویسنده از آگاهی‌های لازم برای این بررسی برخوردار نبوده و حتی روش تحقیق درستی بکار نبرده‌ است. "

آقای غیاث آبادی، من تحصیلات خود را در مقطع کارشناسی ارشد دانشگاه هنر اصفهان، دپارتمان "مرمت و احیای بناها و بافتهای تاریخی" به پایان رسانده ام. هم اینک نیز عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی رامسر در گروه "هنر و معماری" هستم. با این همه، هنوز خود را یک دانشجوی ساده می دانم، نه بیش!
رساله ی کارشناسی ارشد من در دانشگاه هنر اصفهان، مطالعه ای بود بر معماریِ آتشکده ها و آتشگاه های ایران. استاد راهنمای این رساله، جناب آقای مهندس احمد منتظر بودند. این رساله از گروه داوران نمره ی "الف" گرفت.
تحقیق در مورد اعتبار علمی دانشگاه محل تحصیل من (دانشگاه هنر اصفهان) و استاد راهنمای رساله (مهندس منتظر) بر عهده ی خودتان! همین بس که دپارتمان ِ مرمت ِ دانشگاهِ من از معتبر ترین دانشکده های مرمت و مطالعه ی بناهای تاریخی در خاور میانه است و بجز دانشجویان ایرانی، دانشجویان بسیاری نیز از کشورهای مجاور هر ساله در آن بورس می شوند! مقام استادیِ مهندس منتظر نیز در معماری سازه های سنتی بر اهل فن روشن است.
ضمن اینکه مشاوره ی رساله را نیز استاد ارجمندم سرکار خانم دکتر فریبا سعیدی به عهده داشتند که از باستانشناسان صاحب صلاحیت می باشند و همین بس که مطالعات باستانشناسی مسجد جامع اصفهان (به همراه گروه ایتالیایی) پس از انقلاب، سالها بر دوش ایشان بوده است.
درباره ی "روش تحقیق" هم ، به استحضار می رساند که روش تحقیق مقاله ی حقیر، از سوی هیئت علمی "فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران" مورد تأیید بوده و اعتبار فصلنامه ی "گلستان ِ هنر"، "علمی-پژوهشی" می باشد.

2- گفته اید که: " علاقه‌مندان بکوشند تا با رفع این اشتباه‌ها، نقد درستی پیرامون نظریه کاربری تقویمی چارتاقی‌های ایران عرضه کنند و ایرادهای آنرا باز گویند. از آنجا که نگارنده موضوع مطالعه بر تقویم‌های آفتابی ایران را خود برای نخستین بار آغاز کرده و امکان هیچ مشاوره و یاری‌خواهی از کسی را نداشته است، دست هر منتقدی را به گرمی می‌فشارد."

ایکاش که واقعاً چنین بود و نقد پذیر بودید! متأسفم که همانطور که از طرز پاسخگویی تان برمی آید، چنین نیستید!

3- نوشته اید که: " منتقد محترم برای رد کاربری تقویمی چارتاقی‌های ایران بر نوشته‌ها و متون تاریخی اتکا کرده است. در حالیکه بررسی کاربری تقویمی یک بنا و دقت آن، امری ملموس و قابل مشاهده است که تنها با دیدار و اندازه‌گیری‌های علمی و سنجش‌های لازم نجومی انجام می‌شود. پدیده‌های ملموس و قابل مشاهده می‌توانند به درستی یا نادرستی منابع تاریخی گواهی می‌دهند و نه آنکه گواهی خود را از آنها دریافت کنند ... چنانچه قرار به استناد به منابع تاریخی برای پدیده‌های ملموس باشد، باید ... مهربین اصفهان را «آتشگاه» بدانیم و نام‌های عامیانه و کاربری‌های خیالاتی را معادل با کاربری واقعی آنها بدانیم."

کاش که یکبار و حداقل یکبار ، اصل مقاله را که بصورت PDF در پُست قبلی منتشر ساخته بودم، مطالعه می کردید. آنزمان می دانستید که "مهربین اصفهان" در جایی از زمان ، به راستی کاربری "آتشگاه" را داشته است! و این نام با توجه به کاربری بنا، به درستی در منابع تاریخی، بر آن نشسته است. مهمترین کار پیش از آغاز مرمت یک بنای تاریخی، جستجو و مطالعه در منابع تاریخی، به منظور شناختِ آن است. حال اگر شما این را نمی پذیرید، می توانید به راه خود بروید! من نمی توانم به این گفتارها مانند شما بی اعتنا باشم:

"احمد بن عمر بن رسته (ابن رسته) زادگاهش اصفهان بود. آنچنان که خود گوید: «چون من از اهالی آنجا (اصفهان) هستم و آن چیزهایی که در کتابم از اوصاف غیر اصفهان آوردم، عبارتست از روایتهایی که ممکن است راست یا نادرست باشد ... آنچه من از اصفهان وصف کنم، یا به چشم می توان دید و یا از کسی روایت شده است که چیزی نمی تواند بر آن بیافزاید؛ زیرا کار ما در این کتاب، بر قول واحدی مبتنی نیست و سخن مشکوک را به آسانی می توان به یاری جماعتی که سخنانشان بر سر واقعیتی متفق نیست، بازشناخت» (نک: الاعلاق النفیسه، ص 179).
برای خواندن گفتار او و دیگر مورخین و جغرافیانویسان درباره ی مهربین اصفهان و آتشکده ای که روشنی و رخشانی آتش اش را با دو چشم خود دیده و گزارش آورده اند نگاه کنید به :
کاظمی، یاغش. آتشگاه اصفهان. مرکز اصفهان شناسی و خانه ی ملل. اصفهان: 1386. صص 132-146.

4- نوشته اید که: " چنانچه از نوشته ایشان بر می‌آید، برای نوشتن این نقد، هیچگونه سفر و مطالعه میدانی و اندازه‌گیری و مشاهده انجام نشده و منتقد محترم با چند نقل قول و قیچی کردن چند عکس از چند کتاب‌، مقاله خود را نوشته‌اند. ... به همین دلیل، منتقد محترم هیچیک از بناها و محوطه‌هایی که نگارنده در کتاب‌ها‌ و مقاله‌های خود معرفی کرده است را ندیده و تنها به تعدادی اشاره کرده که توانسته عکسی یا مطلبی از آنها را در کتابی ببیند. "

به راستی که مایه ی تأسف است، آنکه او را پژوهشگری راستین می پنداشتم، اینگونه سخن رانَد و به جای پاسخگویی مستدل به نقدی که بر نظریه اش شده، به این سفسطه بازی های کودکانه روی آوَرَد!

به پیوست، بخشی از فیلمی که به هنگام بازدید از چارتاقی قصر دختر و ساختمانِ سرپوشیده ی نگهداری آتش در مجاورش، به زمستان سال 1385 گرفته ام ایفاد می گردد:

 لینک به فیلم

5- نوشته اید که: " توصیف‌های ایشان از این بناها نادرست هستند: چارتاقی باکو برخلاف گفته نقل قول شده ایشان، توسط پارسیان هند ساخته نشده است. این یک بنای اشکانی است که یکبار در دویست سال پیش و بار دیگر در دوران شوروی بازسازی شده است."

برای کسی که ارزش منابع مطالعاتی را به سُخره می گیرد، این چه سخن است از زمانِ ساختِ "چارتاقی باکو"؟! یکبار دیگر مقاله را بخوانید آقای غیاث آبادی تا بدانید که چه نوشته ام!

نوشته ام «بنای فعلی این چهارتاقی را پارسیان بازرگان هندی در سده ی 18 میلادی (12 هجری) ساخته اند». به هیچوجه این بنا را در معماری و شکل ظاهری فعلی اش، اشکانیان نساخته اند! و اصلاً در عهد اشکانی اینگونه سبک چارتاقی ساختن رواج نداشته است (این را بعنوان یک مرمتگر از من بپذیرید)! شما که اینهمه به اندازه گیری دقیق اهمیت می دهید، باید متوجه باشید که این چارتاقی در سده ی 18 میلادی بازسازی نشده، بلکه از ابتدا ساخته شده است!

می دانم که بحث با شما در این رابطه بی فایده است و اینکه بگویم بروید به مطالعاتی مراجعه کنید که "پرویز ورجاوند" (بر اساس مطالعات روس ها برای مرمت اساسی این بنا و ساماندهی محوطه ی آن در سال 1975) در مقاله ی "موزه ی آتشگاه"، در شماره ی 6 از سال پنجم مجله ی "بررسی های تاریخی"، آورده است.

6- نوشته اید:" چارتاقی نگار، چنانکه ایشان نوشته‌اند در 19 کیلومتری نگار کرمان نیست. بلکه درست در میانه روستا واقع شده و تبدیل به مسجد شده است. ایشان نوشته‌اند که نسبت پهنای اضلاع و پایه‌ها در چارتاقی نگار برابر با آنچه من گفته‌ام نیست، اما از ذکر آن نسبت و اعداد خودداری کرده‌اند. بدیهی است که چنین اندازه‌گیری‌ای انجام نشده است. چند بنای دیگری نیز که ایشان نام برده‌اند، اشتباهاتی از همین قبیل دارد که ناشی از سخن گفتنی بر مبنای شنیده‌ها و نه بر مبنای دیده‌ها بوده است."

آقای غیاث آبادی، حتی به خود زحمت نداده اید که به پلان معماری چارتاقی نگار (که در متن مقاله آورده ام) نگاهی بیاندازید و ببینید که "نسبت پهنای اضلاع و پایه های چارتاقی" با دیوار بلند ِ محیطی ِ دورادورش به چه کار ِ نظریه ی شما می آید؟! نوشته اید که تبدیل به مسجد شده!! و در وسط ِ روستا ست!! اشتباه گرفته اید و بیراه رفته اید! 

آخرین عکس هایی که از آن دارم و به پیوست ایفاد می گردد را دوست فرهیخته ام "مهندس مسعود قمری" از سازمان میراث فرهنگی کرمان برایم دو سال پیش فرستاده اند (که نامشان را هم در کنار عکس های مقاله آورده ام). حال که شما می گویید تبدیل به "مسجد" شده، شادمان می شوم که عکسهای مسجد شدن آن را ارائه دهید تا من نیز از آنها بهره گیرم و به نقد ِ کار مرمتی اش بپردازم!!

عکس 1-

عکس 2-

عکس 3-

عکس 4-

عکس 5-

اینچنین روشن خواهد شد که چه کسی بر مبنای شنیده ها سخن رانده و نه دیده ها!

7- نوشته اید که: " منتقد محترم نام خاص چارتاقی را با نام عمومی چارتاقی که به عنوان یک سبک معماری در بسیاری از بناها دیده می‌شود، اشتباه گرفته است. مثلاً در نائین و اردستان و زواره، به بادگیرهایی که بر بام خانه ساخته می‌شوند، چارتاقی می‌گویند."

از کجای مقاله و نوشته های من به چنین نتیجه ای رسیده اید!!

در بند 6 از پاسخ خود نیز نوشته اید که:

«... دوم اینکه در پیرامون هیچیک از چارتاقی‌های ایران بنای دیگری وجود نداشته و تاکنون اثر یا بازمانده‌ای از چنین بناهایی به دست نیامده است.»

تحمل مثال نقض را نداشته اید! به فیلمی که از چارتاقی "قصر دختر" و اتاق نگهداری آتش در مجاورش گرفته ام و پیوست این گفتار است مراجعه کنید! هرچند که می دانم اگر ده بار هم این فیلم را ببینید باز هم می گویید که:  در پیرامون هیچیک از چارتاقی های ایران ...!!

8- در بند 7 نوشته اید که:

"ویژگی‌هایی که ایشان به نقل از متون کهن برای آتشکده‌ها بر می‌شمارند ( مثلاً نشاید که آفتاب بر آتش افتد، یا نگهداری از آتش در اتاقکی بدون پنجره) کاملاً درست هستند و دلیلی دیگر برای بی‌ارتباطی آتشکده‌ها با چارتاقی‌هایی که دور تا دور آنها کاملاً باز هستند و دائماً در معرض آفتاب و باد و حیوانات و آلودگی‌ها."

باز هم بی اعتنا به تمامیت یک گفتار و مطالعات پژوهندگان پیشین (آندره گدار و واندنبرگ و ...) بوده اید و به خود زحمت نداده اید در این گفتار "مری بویس" دقیق شوید که:

«تا سده ی یازدهم ه.، ایرانیان هر آتش مقدسی را در اتاقکی بدون پنجره می نهادند ... در جایی دیگر آتشدان ستونی ای بود که می شد برای نمازهای فرادا یا جشن ها اخگرهایی درون آن گذاشت » (نک. بویس، مری. زرتشتیان، باورها و آداب دینی آنها، ترجمه عسکر بهرامی. تهران، ققنوس. 1384).

درستی سخنان "بویس" را (حتی به روزگار کنونی) به چشم خود در معبد زرتشتیان تهران (تقاطع 30 تیر به جمهوری) به جشن نامزدی و پیوند یکی از دوستان بهدینم به پاییز سال 1383 دیده ام!

9- نوشته اید که: " با استناد به منبع ناشناخته تاریخی گفته شده است که چارتاقی جره در شمال شرقی روستای بالاده در استان فارس، آتشکده‌ای است که مهرنرسی ساخته است. تا آنجا که می‌دانم، چنین روایتی در هیچ منبع تاریخی نیامده است و مجعول به نظر می‌آید. شایسته بود نام و مشخصات این منبع تاریخی ذکر می‌شد. همچنین این چارتاقی به مانند بسیاری از دیگر چارتاقی‌ها در جایی دور از آبادی و روستا و در نزدیکی پرتگاهی ساخته شده و در شمال شرقی چنین روستایی نیست."

به راستی که چه اندازه باید یک پژوهشگر، خود بزرگ بین باشد که اینطور راحت خط بطلان به پژوهش های ارجمند پژوهشگران پیشین بزند و مدعی صداقت در کار خود گردد؟! آقای غیاث آبادی من این گفتار را درباره ی چارتاقی جره، عیناً از مطالعات گسترده ای که "محمدتقی مصطفوی" در مقاله ی "اهمیت تاریخی جره در سرزمین فارس" به شماره ی سوم و چهارم مجله ی "باستانشناسی" (زمستان 1338) انجام داده، آورده ام. کمی به خود زحمت بدهید و این مقاله ی مبسوط را مطالعه کنید! اگر نتوانستید آنرا بیابید، به من اطلاع دهید تا کل آنرا برایتان اسکن کنم و بفرستم!

10- به اینگونه نوشته اید که: " منتقد محترم گفته‌اند که من فرضیه کاربری تقویمی چارتاقی‌ها را بر این مبنا عرضه کرده‌ام که در اطراف چارتاقی‌ها بقایایی از آتش پیدا نشده است. این سخنی نادرست و اختلاط مفاهیم است. "

یکبار دیگر مقاله ام را بخوانید تا بدانید که من اصلاً چنین چیزی نگفته ام و اختلاط مفاهیم از سوی خود را مغرضانه به من نسبت داده اید!

11- نوشتید که: "- آورده‌اند که تناسب بین پایه‌ها و طول هر ضلع چارتاقی که من گفته‌ام، با اشکال روبروست. اما از ذکر آن اشکال‌ها خودداری کرده‌اند... چنین سخنانی را خواننده بی طرف به حساب بهانه‌جویی می‌گذارد و از قدر و قیمت نوشته می‌کاهد."

وقتی اینگونه مغرضانه با نقدی که بر فرضیه تان انجام گرفته برخورد می کنید و بی اعتنایید به نمونه چارتاقی هایی که به عنوان مثال ِ نقض بنیان های فرضیه تان آورده ام، چه جای ِ پاسخگویی و بهانه جویی!!

نگاه کنید به دومین مورد از سه گونه بندی چارتاقی های فارس، در مقاله ی مبسوط "دیتریش هوف" (اگر آنرا نیافتید ، اطلاع دهید تا کل آنرا برایتان اسکن کنم و بفرستم):

Huff, D. "Sasanian Chahar Taqs in Fars", proceeding of the IIIrd Annual Symposium on Archaeological Research in Iran, Tehran: 1975

12-در پایان نیز نوشته اید که:

" در پایان ضمن سپاس دوباره از ایشان که همین اندازه کوششی برای نقد این نظریه کرده بودند، آرزو می‌کنم که این نقد بار دیگر با شیوه‌ای علمی و با روش تحقیق مناسب نوشته شود... اکنون کلیات نظریه کاربری تقویمی چارتاقی‌های ایران، محل تردید نیست و این کاربری به اندازه کافی در میان اهل فن شناخته شده و سنجیده شده است. ... بجای نشستن و جستجو در کتاب‌های غیر نجومی و غیر تخصصی این و آن (که البته در جای خود بسیار مفید هستند) نیاز به مطالعات میدانی است. "

آقای غیاث آبادی، سپاس ِ شما نمی تواند تلخی ِ برخوردِ دُگمی را که با اولین نقد منتشره (به زعم خودتان) بر بنیان های نظریه تان، داشتید از ذهن من بزداید. اگر دقت کنید می بینید که من از پایه های فرضیه تان و تعمیم آن بر همه ی چهارتاقی های ایران، سخن گفته ام. یعنی همانطور که شما بر "چارتاقی نیاسر" تأکید دارید و دوست دارید که فرضیه تان را همه بپذیرند، من نگاهی داشته ام به نمونه های نقض کننده ی فرضیه تان.

هرچقدر که ارزش رسالات و کتبِ پژوهشگران ارجمندی مانندِ "گدار" و "هوف" و "مصطفوی" و "واندنبرگ" را "غیر تخصصی" و بی فایده دانسته اید، من به یاری ِ همین مطالعاتِ ارجمند به نقد ِ فرضیه تان پرداخته ام. هر قدر که مدعی ِ تمام شدنِ کار و بی تردید دانستن کاربری تقویمی چارتاقی ها باشید، باز هم نزد اهل فن (اعضای هیئت علمی فرهنگستان هنر و ...) پذیرش مدعای شما آسان نخواهد بود و نه نزد هیچیک از استادان ام در دانشگاه هنر اصفهان.

حاضرم با شما به دیدار طلوع مهر در چارتاقی ها بنشینم، از دریچه ی نویی که گشودید؛ حاضرم با اشتیاق دربیابم که اجداد و نیاکان این سرزمین، این چارتاق ها را به منزله ی تقویمی دقیق ساخته و برپا ساخته اند؛ حاضرم به این خوشی، سرود ِ "ای ایران" بخوانم و ...

ولی تنها زمانی که برخوردی پژوهشگرانه از شما ببینم؛ زمانی که ببینم به مقتضای ِ پیرانه سالی تان، تحملِ انتقاد این دانشجو را داشتید!

درباره ی آن "آتش" که باغی را خُرّمی بخشید! که همه سبزی  و نشاط ِ باغ از آن بود و با خاموشی اش، باغ نیز فِسُرد!

…

باید "آتش" را همینجا بیافروزیم! همینجا بر ستیغ ِ این کوهِ افسون زده! همینجا میان ِ خُرّمی ِ این باغ!

- اینجا! می خواهی اینجا آتش بیافروزی؟! می دانی که اینجا آتش افروختن گناه است؟ برای ِ این کار مجازات خواهی شد! زخم ات می زنند! نخواهی رَست!

همینجا! همینجا که خَم ِ رودخانه را می بینیم! همینجا که باد در گوشهایمان، آواز ِ این کوه را می خوانَد! همینجا که چشم انداز ِ سبز ِ این باغ است! می خواهم همینجا آتش بیافروزم!

- آتش بیافروز! باشَد که این آتش از تنهایی ات بکاهَد و نور اش بر قلب ات روشنی افکَنَد! ولی من نمی توانم اینجا در کنارت بمانم! آنسوتر، آنسوتر پشتِ آن رود، باید بدان سو رَوَم ... آنجا که سایه سار ِ درختان است و صدای ِ نوازش ِ آب ِ آن رود ... باید آنجا رَوَم! وعده ای دارَم! بازمی گردم!

من منتظر ِ بازگشت ات می مانم! تا آنزمان این آتش را خواهم افروخت و روشن نگاه خواهم داشت تا بازگردی!

...

غروب که شد و شب که آرام آرام آمد ...

ماه، چهره در پَس ِ ابر نهان کرد! ظلمات به باغ آمد و سکوت، جز صدای ِ رود ... !

در باغ هم نوری نبود، جز نور  ِ لرزانِ فانوسی ِکرمهای ظریفِ شبتاب و ...

به ناگاه آن نور ِ وسیع!  ...  آسمان که یکباره سُرخی ِ شَفَق را یافت! آنجا، بر فراز ِ کوه! بر فراز ِ کوه!

او آتـش افروخـته بود!

آتـش افروخـتــه بـود!

||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||

فصلنامه گلستان هنر (در تاریخ هنر و معماری ایران زمین)، سال چهارم، شماره 1 (شماره پیاپی 11)، بهار 1387

دارای اعتبار علمی – پژوهشی از نظر فرهنگستانهای چهارگانه جمهوری اسلامی ایران

صاحب امتیاز: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران

مدیر مسئول: میر حسین موسوی

سردبیر: مهرداد قیومی بیدهندی

نام مقاله: مهرین ِ اصفهان، آتشگاهی در باغ

نوشته ی: یاغش کاظمی

مِهرین، به معنی «جای مِهر»، نامی است که از عهد اشکانیان به جایگاه تقدیس ایزد مهر گفته می‌شده است. مهرین اصفهان، که نام آن در متون تاریخی به صورت مهربین و ماربین نیز آمده است، نام بنای خشتی معظمی بوده است بر فراز کوهچه‌ای سنگی در غرب اصفهان، که اکنون بقایای آن را آتشگاه می‌خوانند. در دورۀ ساسانیان، مجموعۀ روستاهای پای کوه را به نام این بنا می‌خواندند و اکنون نیز همۀ محلات و باغهای این بخش از اصفهان را ماربین می‌نامند.

سابقۀ ساخت این بنا به عهد عیلامی بازمی‌گردد و بنایی زیگورات‌مانند بوده است در خدمت آداب دینی رایج در آن عصر. بعدها در عهد ماد و هخامنشیان از آن به مانند تختگاهی در پردیس سبز و خرم حاشیۀ زاینده‌رود برای اقامت شاهانه استفاده می‌کردند.

در عهد اشکانیان، کارکرد دینی بنا با قرار دادن تندیسهایی از ایزدان مهر و ناهید و تخت‌نشینی آتش زرتشتی در آن از سر گرفته شد. هم‌زمان در پیرامون بنا استحکامات دفاعی ساختند. در عهد ساسانیان، با تسلط مزدیسنان، تندیسها را از بنا برچیدند و آتش تقدیس‌شده‌ای را در آن از نو تخت‌نشین کردند. با فتح اصفهان به دست سپاه مسلمانان، کارکرد دینی‌ـ دفاعی بنا همچنان تا سدۀ چهارم هجری ادامه یافت. در سدۀ پنجم هجری، اصفهان به دست سپاه طغرل سلجوقی افتاد و بنای آتشگاه متروک شد. در اواخر همان سده، با قلع و قمع اسماعیلیان پناه‌گرفته در قلعۀ آتشگاه، بنا به‌کلی تخریب شد. بعدها، احتمالاً در دورۀ ایلخانان، بنای خشتی هشت‌گوشی بر روی ویرانۀ بنای ساسانی ساختند که اکنون باقی است.

||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||

این مقاله در صفحات 74-88 شماره 11 فصلنامه گلستان هنر به طبع رسیده است که کل آنرا بصورت PDF می توانید از لینک زیر دریافت دارید:

مهرین ِ اصفهان، آتشگاهی در باغ (لینک 1- حجم فایل 2.8 MB)

توضیح: پس از باز شدن ِ صفحه ی لینک ِ بالا، بر روی Free User کلیک کنید و در صفحه ی جدیدی که باز میشود منتظر بایستید تا کنتور شمارنده صفر شود، سپس روی Advanced download settings کلیک کنید و پایین ِ نوار ابزاری که باز میشود روی دکمه download کلیک کنید!

برای خرید این شماره از فصلنامه گلستان هنر نیز میتوانید به این نشانی مراجعه فرمایید:
تهران- خیابان ولی عصر- بالاتر از تقاطع امام خمینی- نبش کوچه شهید حسن سخنور- پلاک 15- انتشارات فرهنگستان هنر. شماره تماس: 64453202

در اینجا، بخش ِ نخست ِ مقاله را که نقدی است بر فرضیه کاربرد نجومی چهارطاقی ها پیشکش میدارم:

آتشکده‌ و آتشگاه :

دو واژۀ آتشکده و آتشگاه بر یک مفهوم دلالت ندارند. آتشکده بنایی است بزرگ و باشکوه و مفصل که پرستشگاه موبدان بوده؛ اما آتشگاه معبد عمومی شهر بود که در آن آتش نگاه می‌داشتند و مردم می‌توانستند آتش خانگی‌شان را نیز از آن تأمین کنند؛ و نیز چهارطاقی‌ای بود که در مقام نشانه در مسیر جاده‌ها قرار می‌گرفت.۲ از متن نامه‌های زرتشتی چنین برمی‌آید که آتش مقدس باید در مکانی دور از نور خورشید تخت‌نشین شود؛ مطابق با «سد در نثر» (در 69) و «سد در بندهش» (در 16)،

از جملۀ اموری که بی‌حرمتی نسبت به آتش محسوب می‌شود، افروختن آتش در آفتاب است یا قرار دادن آن در برابر نور خورشید. هر که چنین کند، سه استیر گناه کرده باشد.۳

در کتاب روایات داراب هرمزدیار نیز بر این تأکید شده است که «آفتاب نشاید که بر آتش افتد؛ چرا که هرگاه آفتاب بر آتش می‌تابد، قوّت آتش کمتر می‌شود».^۴

تا سدۀ یازدهم هجری، ایرانیان هر آتش مقدسی را در اتاقکی بدون پنجره داخل آتشکدۀ خشتی می‌نهادند. این اتاقکْ درِ کوچکِ گنجه‌مانندی داشت که فقط روحانیانِ پریستارِ آتش می‌توانستند از آن داخل شوند. در جایی دیگر و در اتاقی بزرگ‌تر، آتشدان ستونیِ خالی‌ای بود که می‌شد برای نمازهای فرادا یا جشنهای عمومی اخگرهایی درون آن گذاشت.^۵

در عهد ساسانیان، آتشِ مقدس را در آتشگاه، که محل تاریک و دربسته‌ای از بناهای آتشکده بود، نگهداری می‌کردند؛ ولی محراب را در وسط حیاط قرار می‌دادند. بعدها آن را بر سکویی بلند نهادند تا جماعت از دور آن را زیارت کنند. سپس آن را در زیر سایبانی جای دادند که فقط جنبۀ تزیینی داشت و آن چهارطاقی بود.^۶ بنا بر این، چهارطاقیِ آتشگاهها که بر فراز بلندیها در سراسر ایران به چشم می‌خورَد، برخلاف قول رایج، از آغاز بناهایی منفرد نبوده؛ بلکه بناهای پیرامون آنها، که احتمالاً شامل مخزن آتش هم بوده، از بین رفته و چهارطاقی آنها به علل مختلف باقی مانده است. به همین سبب، برخی از این چهارطاقیها را آتشکده می‌خوانند.^۷ نمونه‌ای از بناهای منفرد بر فراز بلندی، چهارطاقی جِرِه، در شمال شرقی آبادی بالاده از توابع جره در استان فارس است، که با استناد به نوشته‌های تاریخی، از آتشکده/ آتشگاههای منسوب به مهرنَرسی است که به نام سه فرزندش برپا ساخت.^۸ برخلاف این نظر، یکی از پژوهشگران در سالهای اخیر کوشیده است بر مبنای این تصور که «در پیرامون هیچ‌یک از چارطاقیهای ایران، اتاق آتش و حتی بقایایی از آن پیدا نشده»،^۹ فرضیۀ «کاربرد نجومی چهارطاقها» را مطرح کند. او حتی از کاربرد تقویمی چهارطاقی آتشگاه باکو سخن گفته است؛^۱۰ حال آنکه بنای فعلی این چهارطاقی را پارسیان بازرگان هند در سدۀ دوازدهم هجری بنا کردند.^۱۱

باید گفت که اساس شکل‌گیری این فرضیه، یعنی منفرد بودن چهارطاقیها و خط دیدهای نور خورشید که از تناسب بین پهنای پایه‌ها و طول هر ضلع چهارطاقی حاصل می‌شود و پژوهشگر یادشده از آن سخن گفته،^۱۲ با اِشکال روبه‌روست. نمونه‌ای سالم از بنای یک آتشگاه به همراه چهارطاقی وابسته به آن در بیست‌کیلومتری جنوبِ رُستاق، در شهرستان دارابِ فارس، بر جا مانده است.